Een betekenisvolle verbinding als therapeutisch fundament

Disclaimer

Mad in the Netherlands (Mad in the World) geeft geen medisch advies met deze bronsectie en doet geen aanbevelingen met betrekking tot behandeling. Mad in the Netherlands wil mondiale informatie over psychiatrie toegankelijk en vindbaar maken in het kader van geïnformeerde toestemming. Wij wijzen u erop dat Mad in the Netherlands (Mad in the World) niet verantwoordelijk kan worden gehouden voor de inhoud van de externe websites.

Door Luuk L. Westerhof, MSc – 1 november 2026

Er is een paradox in de kern van de moderne psychiatrie die zelden hardop wordt uitgesproken: de behandeling van psychisch lijden richt zich dikwijls zo intensief op het lijden zelf dat de krachten die herstel mogelijk maken buiten beeld dreigen te geraken. Diagnoses worden gesteld, symptomen worden gemeten, protocollen worden gevolgd. Ondertussen zit er een mens aan de andere kant van het bureau die iets anders nodig heeft dan de beschrijving van een nauwkeurige categorie voor zijn pijn. Hij heeft iemand nodig die hem hoort en ziet. Niet als een dossier, maar als een persoon. Niet als een diagnose, maar als een verhaal dat nog niet af is.

De betekenisvolle therapeutische relatie vormt een kernfundament in de geestelijke gezondheidszorg, waarin de diagnose niet als afsluitend label, maar als beginpunt voor samenhangend herstel fungeert. Door het krachtige én-én-denken – het verbinden van persoon, zorg en context – ontstaat er ruimte voor authenticiteit, verbondenheid en persoonlijke groei. Deze benadering streeft naar een holistische begeleiding waarin menselijk contact centraal staat, wat essentieel is voor duurzaam herstel en betekenisvolle verandering.

Dit artikel betoogt dat de therapeutische relatie, de werkelijk betekenisvolle verbinding tussen vakpersoon (therapeut) en cliënt, niet een bijproduct is van een goede behandeling, maar de kern ervan. Het betoogt verder dat diagnoses weliswaar een nuttige oriënterende functie kunnen vervullen, maar wetenschappelijk gezien minder precies zijn dan hun formele status suggereert. En het betoogt dat herstel van psychische problemen niet primair voortkomt uit een eenzijdige focus op de problemen zelf, maar uit het vermogen dat in de therapeutische relatie wordt ontwikkeld om meerdere werkelijkheden tegelijkertijd vast te houden: een én-én-perspectief dat lineaire, probleemgerichte benaderingen structureel overstijgt.

De relatie als werkzaam bestanddeel

In het psychotherapeutisch onderzoek is er over de afgelopen decennia een bevinding zo robuust en consistent naar voren gekomen dat het moeilijk is om haar te negeren: de kwaliteit van de therapeutische relatie is een sterkere voorspeller van de behandeluitkomst dan de specifieke methode die wordt toegepast. Wampold en Imel (2015) analyseerden in hun monumentale meta-analyse honderden studies en concludeerden dat de therapeutische alliantie – de ervaren kwaliteit van de verbinding tussen cliënt en therapeut – verantwoordelijk is voor een substantieel deel van de variantie in behandelresultaten, terwijl het aandeel van de specifieke techniek of het protocol aanzienlijk kleiner blijkt te zijn (p. 148). Dit is geen marginale bevinding. Het is een fundamentele uitdaging voor de aanname dat de methode het meest telt.

Wat maakt een relatie therapeutisch werkzaam? Carl Rogers (1957) formuleerde drie basisvoorwaarden die hij als noodzakelijk en voldoende beschouwde voor therapeutische verandering: onvoorwaardelijke positieve aandacht, empathie en congruentie – de authentieke aanwezigheid van de therapeut (p. 96). Deze voorwaarden zijn geen communicatieve technieken die men kan leren volgens een stappenplan. Ze zijn de uitdrukking van een fundamentele houding: de bereidheid om een ander werkelijk te ontmoeten. Rogers betoogde dat juist deze ontmoeting – waarin de cliënt zich werkelijk gezien en geaccepteerd voelt – de voorwaarde schept waaronder persoonlijke groei en herstel mogelijk worden.

Moderne hechtingstheorie geeft deze klinische observatie een neurobiologische basis. Schore (2012) laat zien dat de rechterhersenhelft – de zetel van vroege relationele ervaringen, affectregulatie en lichamelijk zelfbewustzijn – alleen bereikbaar is in de nabijheid van een ander als die persoon als veilig wordt ervaren (p. 44). Wat er in een therapeutische relatie gebeurt, is niet alleen cognitief of gesprekstechnisch; het is ook fysiologisch. De gereguleerde aanwezigheid van de therapeut biedt de cliënt de mogelijkheid tot co-regulatie – het calibreren van het eigen zenuwstelsel door contact met een ander gereguleerd zenuwstelsel. Voor cliënten die in hun vroege leven onvoldoende responsieve zorg hebben ontvangen, kan dit letterlijk een nieuwe neurologische ervaring zijn. Het is geen voorbereiding op de behandeling; het is de behandeling.

Stephen Porges (2011) bevestigt dit vanuit zijn polyvagale theorie: het ventrale vagale systeem – verantwoordelijk voor sociale betrokkenheid, emotionele beschikbaarheid en veiligheid – wordt actief wanneer er contact is met een andere veilige aanwezigheid (p. 168). Wanneer een cliënt een therapeutische ruimte ervaart als veilig – wanneer het gezicht van de therapeut ontspannen is, de stem warmte uitstraalt en de aanwezigheid stabiel is – kan het zenuwstelsel van de cliënt letterlijk ontspannen. En alleen in een ontspannen toestand, binnen wat Siegel (1999) het tolerantievenster noemde, zijn leren, reflectie en werkelijke verandering mogelijk (p. 282).

Dit heeft directe klinische gevolgen: een therapeut die technisch bekwaam maar relationeel afwezig is, levert op zijn best een suboptimaal resultaat. Een therapeut die oprecht aanwezig is, zelfs als hij een minder gespecialiseerde aanpak hanteert, biedt de cliënt iets wat geen protocol kan vervangen.

De nuttige onnauwkeurigheid van diagnoses

Diagnoses zijn nuttig. Dit verdient herhaling, omdat de kritiek op het categorisch denken in de psychiatrie soms zo ver gaat dat het nut van classificatie over het hoofd wordt gezien. Een diagnose biedt oriëntatie – voor de cliënt, die een naam krijgt voor iets wat hij al langer ervaart; voor de behandelaar, die een richting kan bepalen; en voor het systeem, dat middelen kan toewijzen. Voor velen is het ontvangen van een diagnose bevrijdend: het valideert de eigen ervaring en bevestigt dat het geen verbeelding is (Kinderman, 2014, p. 57).

Tegelijk is het wetenschappelijk niet verdedigbaar om te stellen dat psychiatrische diagnoses de werkelijkheid snijden zoals die is. De Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM) – het meest gebruikte classificatiesysteem in de westerse psychiatrie – is gebouwd op categorische onderscheidingen die meer hun oorsprong hebben in consensusbeslissingen van comités dan in biologisch of neurobiologisch aantoonbare entiteiten (Frances, 2013, p. 76). De grenzen tussen diagnoses zijn zelden scherp, comorbiditeit is eerder regel dan uitzondering, en dezelfde klachten kunnen bij verschillende clinici tot verschillende diagnoses leiden.

De betrouwbaarheid van psychiatrische diagnoses – de mate waarin twee clinici bij dezelfde cliënt dezelfde diagnose stellen – is in studies stelselmatig bescheiden gebleken. Kirk en Kutchins (1992) toonden in hun analyse van de DSM-veldstudies aan dat de gepresenteerde interbeoordelaarsbetrouwbaarheid in werkelijkheid aanzienlijk lager was dan gerapporteerd (p. 53). Recenter onderzoek in het kader van het DSM-5-veldonderzoek liet voor verschillende categorieën slechts matige betrouwbaarheid opnemen (Regier et al., 2013, p. 62). Dit betekent niet dat de diagnoses zinloos zijn, maar wel dat ze met meer epistemische bescheidenheid moeten worden gehanteerd.

Een dieper probleem is gelegen in wat de filosoof Ian Hacking (1995) de ‘looping effects’ van classificatie noemde: het feit dat mensen hun zelfverstaan en gedrag aanpassen aan de categorieën die op hen worden toegepast, wat de categorieën op hun beurt beïnvloedt (p. 21). Een cliënt die de diagnose borderlinepersoonlijkheidsstoornis ontvangt, gaat zich in wisselwerking met deze diagnose beter begrijpen. Anderen gaan hem er ook in zien. De diagnose wordt een werkelijkheid die zichzelf deels construeert. Dit is niet louter negatief, maar het maakt duidelijk dat classificaties geen neutrale beschrijvingen zijn van een pre-existente realiteit.

Bovendien geven diagnoses weinig informatie over de specifieke persoon achter de symptomen. Twee mensen met dezelfde diagnose kunnen een volledig verschillende levensgeschiedenis, context, betekeniswereld en herstelpad hebben. De diagnose biedt een kaart, maar een kaart is nooit het terrein. De therapeutische relatie is het terrein. En op dat terrein beweegt zich een unieke persoon die meer is dan de som van zijn symptomen.

Vanuit een sociaalconstructionistisch perspectief – onder meer uitgewerkt door Gergen (1994) – zijn psychiatrische categorieën sociale constructies die in een bepaalde culturele en historische context zijn ontstaan (p. 68). Wat in de ene cultuur als een stoornis wordt geclassificeerd, is in een andere context normaal of zelfs gewaardeerd gedrag. Dit ontneemt de diagnoses niet hun praktische waarde, maar het ondermijnt de claim dat ze ontologische waarheden uitdrukken.

De implicatie voor de behandelrelatie is helder: diagnoses mogen de blik niet vernauwen. Ze mogen de oriëntatie zijn, niet de bestemming. De cliënt is niet zijn diagnose, en de behandeling is niet de vertaling van een protocol dat bij de diagnose hoort, in een reeks interventies. De behandeling is een ontmoeting – en wat die ontmoeting vruchtbaar maakt, is niet de categorie, maar de verbinding.

Twee personen onderzoeken samen in verbinding het verhaal achter de persoon, diens belevingswereld.
Illustratie door Annemarie van Essen: De diagnose biedt een kaart, maar een kaart is nooit het terrein. De therapeutische relatie is het terrein. En op dat terrein beweegt zich een unieke persoon die meer is dan de som van zijn symptomen.

Herstel als vermogen, niet als afwezigheid van symptomen

Er is een dominante, maar impliciete aanname in veel psychiatrische behandelingen: herstel betekent dat de symptomen verdwijnen. Wanneer de depressie over is, is iemand hersteld. Wanneer de angst verdwenen is, is de behandeling geslaagd. Dit is begrijpelijk vanuit een medisch model – we behandelen een infectie totdat de bacterie is verdwenen – maar het is een problematische analogie wanneer die wordt toegepast op psychisch lijden.

Anthony (1993) formuleerde een invloedrijke definitie van herstel die radicaal afwijkt van het symptoomgerichte model: herstel is “een diep persoonlijk, uniek veranderingsproces van iemands attitudes, waarden, gevoelens, doelen, vaardigheden en/of rollen. Het is een manier van leven met een bevredigend, hoopvol en bijdragend leven, zelfs met beperkingen veroorzaakt door de ziekte” (p. 527). In deze definitie is herstel niet de afwezigheid van symptomen, maar de aanwezigheid van betekenis, verbinding en capaciteit – ook wanneer er nog klachten zijn.

Dit onderscheid is van groot klinisch belang. Het verschuift de focus van het probleem naar de persoon. Het verschuift de vraag van “hoe elimineren we de symptomen?” naar “hoe ontwikkelt deze persoon de capaciteit om een leven te leiden dat voor hem de moeite waard is?” En het opent ruimte voor een behandeling die niet primair op het lijden zelf is gericht, maar op de vermogens die naast het lijden bestaan of kunnen worden ontwikkeld.

Antonovsky (1987) introduceerde het concept van salutogenese – de studie van wat gezondheid bevordert – in tegenstelling tot pathogenese, de studie van wat ziekte veroorzaakt (p. 11). Hij formuleerde het begrip “sense of coherence”: de mate waarin iemand de wereld ervaart als begrijpelijk, hanteerbaar en betekenisvol (p. 17). Zijn onderzoek onder Holocaustoverlevenden toonde aan dat mensen die ondanks extreme adversiteit een hoge zin voor coherentie behielden, significant beter functioneerden dan degenen die dat niet deden. Niet de afwezigheid van trauma, maar de aanwezigheid van een innerlijk organiserende kracht bepaalde de uitkomst.

Wat de therapeut in de behandelrelatie kan cultiveren, is precies dit: niet de eliminatie van symptomen, maar de versterking van de vermogens waarmee de cliënt zijn eigen coherentie kan (her)vinden. Dit vraagt om een andere vorm van aanwezigheid dan het protocol vereist. Het vraagt om een therapeut die niet alleen naar de klachten kijkt, maar ook naar de krachten – naar wat al aanwezig is aan veerkracht, betekenis, relationaliteit en capaciteit.

Hierbij aansluitend introduceerden Tedeschi en Calhoun (1996) het concept van posttraumatische groei: de observatie dat mensen na diep ingrijpende ervaringen niet alleen kunnen herstellen, maar soms op gebieden als persoonlijke kracht, interpersoonlijke relaties, levenswaardering en existentieel begrip zelfs verder kunnen groeien dan vóór de crisis het geval was (p. 456). Dit is geen romantisering van lijden – Tedeschi en Calhoun zijn expliciet: posttraumatische groei mag nooit een eis zijn – maar het illustreert dat de focus op symptoomreductie een onvolledig en soms zelfs misleidend kader biedt voor wat herstel kan betekenen.

De therapeutische relatie is in dit licht geen middel om symptomen te verminderen. Ze is een context waarin de cliënt kan ontdekken dat hij meer is dan zijn klachten, dat zijn verleden hem niet determineert en dat er vermogens in hem aanwezig zijn die in het lijden verborgen zijn geraakt. De therapeut die dit faciliteert, is niet de expert die de patiënt geneest; hij is de betrouwbare getuige die de cliënt helpt zichzelf te herstellen.

Het én-én-denken: voorbij de dichotomieën

Een van de meest beperkende structuren in het denken over psychische behandeling is de neiging tot dichotomisering: of je hebt een stoornis of je hebt hem niet. Of je bent ziek of je bent gezond. Of de behandeling zich richt op de symptomen of op de krachten. Of je werkt vanuit het medisch model of vanuit het herstelmodel. Deze of-of-structuur creëert kunstmatige tegenstellingen die de werkelijkheid van de cliënt dikwijls geweld aandoen.

De werkelijkheid is dat een mens tegelijkertijd kwetsbaar en veerkrachtig kan zijn. Tegelijkertijd lijdend en groeiend. Tegelijkertijd afhankelijk van steun en in staat tot autonome betekenisgeving. Het én-én-denken – wat in de systemische en narratieve therapie ook wel “both/and” wordt genoemd – nodigt uit tot een rijkere, complexere kijk op de cliënt en het behandelproces (Anderson & Goolishian, 1992, p. 28).

Dit perspectief sluit aan bij de postmoderne epistemologie die ten grondslag ligt aan een sociaalconstructionistische benadering binnen de psychotherapie. Gergen (1994) stelde dat de werkelijkheid meervoudig en contextafhankelijk is en dat elke beschrijving van een situatie altijd een constructie is vanuit een bepaald perspectief (p. 72). Een cliënt die als “chronisch depressief” wordt omschreven, kan ook worden beschreven als “iemand met een uitzonderlijk vermogen tot zelfreflectie” of “iemand die jarenlang een onhoudbare situatie heeft doorstaan”. Beide beschrijvingen zijn juist. Welke omschrijving voor de behandeling wordt gekozen, beïnvloedt aanzienlijk wat er mogelijk is.

White en Epston (1990) ontwikkelden op basis van dit inzicht de narratieve therapie: een benadering waarin de dominante, probleemverzadigde verhalen over de cliënt worden onderzocht en ruimte wordt gemaakt voor alternatieve verhalen – verhalen die uitzonderingen bevatten, de momenten waarop de cliënt weerstand bood tegen het probleem, en de waarden en intenties die onder de klachten schuilgaan (p. 38). De behandeling is vanuit dit perspectief niet het elimineren van het probleem, maar het onthullen en versterken van wat naast het probleem al aanwezig is.

Wanneer de vraag “in toevoeging van wat?” de vraag “in plaats van wat?” vervangt, organiseert dit de behandelruimte wezenlijk anders. Een cliënt met depressieve klachten hoeft dan niet te kiezen tussen medicatie en psychotherapie. Hij hoeft niet te kiezen tussen zelfacceptatie en verandering. Hij hoeft niet te kiezen tussen het erkennen van zijn kwetsbaarheid en het benutten van zijn kracht. De therapeutische vraag wordt: hoe kunnen al deze elementen naast elkaar bestaan? Hoe kunnen we de medicamenteuze ondersteuning combineren met een relationeel herstelproces? Hoe kunnen we de klachten serieus nemen zonder ze tot de enige realiteit te maken?

In de praktijk van de behandeling betekent dit dat de therapeut actief op zoek gaat naar wat Saleebey (2006) de “strengths perspective” noemde: de krachten, hulpbronnen en competenties die elke cliënt bezit, ook wanneer die tijdelijk overspoeld is door klachten (p. 82). Het gaat er niet om problemen te bagatelliseren, maar om ze te contextualiseren – als één aspect van een complex menselijk verhaal, niet als de definitie van de persoon.

Deze benadering heeft ook implicaties voor de machtsverhouding in de behandelrelatie. Een puur symptoomgericht model plaatst de expert tegenover de patiënt: de een weet wat er mis is en hoe het gerepareerd moet worden, de ander ondergaat de behandeling. Een ‘én-én-perspectief’ nodigt uit tot een fundamenteel andere positionering: de therapeut is geen expert boven de cliënt, maar een expert in het faciliteren van een dialoog waarin de cliënt zijn eigen expertise over zijn eigen leven kan articuleren. Anderson en Goolishian (1992) noemden dit de “not-knowing”-positie: de therapeut benadert de cliënt met oprechte nieuwsgierigheid, zonder van tevoren te veronderstellen dat de therapeut weet wat de cliënt nodig heeft of wat de cliënt betekent (p. 29).

Romeo op zijn knie voor het balkon van Julia die is verbeeld als &. Een ode aan &.
Illustratie door Annemarie van Essen: Ode aan het &-denken

Psychiatrie en het ‘én-én-perspectief’

De vraag of een én-én-benadering nuttiger zou kunnen zijn binnen de psychiatrie verdient een eerlijk antwoord: ja, maar de implementatie ervan stuit op structurele weerstanden die niet onderschat mogen worden.

De psychiatrie opereert grotendeels binnen een biomedisch model dat zijn kracht ontleent aan de analogie met de somatische geneeskunde: er is een biologische afwijking die wordt gecorrigeerd door een gerichte interventie. Dit model heeft evident voordelen – het heeft geleid tot farmacologische behandelingen die voor velen een verschil hebben gemaakt tussen functioneren en niet-functioneren. Maar het model heeft ook structurele beperkingen wanneer het wordt toegepast op de complexiteit van psychisch lijden.

Bracken en Thomas (2005) betoogden in hun pleidooi voor een “postpsychiatrie” dat de psychiatrie te eenzijdig is gefocust op biologische en technische verklaringen, ten koste van de narratieve, relationele en contextuele dimensies van psychisch lijden (p. 5). Zij bepleitten niet de ontkenning van de biologie, maar een verbreding van het kader – een én-én: zowel aandacht voor de neurobiologische dimensie als voor de betekenis, de relatie en de context.

Wat zou het concreet betekenen als de psychiatrie systematischer een én-én-perspectief zou integreren?

  • Ten eerste zou het betekenen dat de behandelrelatie explicieter als werkzaam bestanddeel wordt erkend en gecultiveerd – niet als bijkomende omstandigheid, maar als centraal therapeutisch instrument. Dit vraagt om opleiding in relationele competenties, niet alleen in diagnostiek en farmacologie;
  • ten tweede zou het betekenen dat herstel ruimer wordt gedefinieerd dan symptoomreductie – dat uitkomstmaten ook levenskwaliteit, participatie, betekenis en cliënttevredenheid omvatten;
  • ten derde zou het betekenen dat cliënten stelselmatiger worden betrokken als actieve partners in hun eigen behandeling – niet als passieve ontvangers van interventies van experts.

Kinderman (2014) formuleerde een psychologisch model voor de psychiatrie dat precies deze elementen integreert: hij bepleitte een verschuiving van diagnosegericht naar probleemgericht en contextgericht denken, waarbij de unieke leefgeschiedenis en betekeniswereld van de cliënt centraal staan (p. 112). Dit model sluit diagnoses niet uit, maar plaatst ze in dienst van een bredere, mensgerichtere benadering.

In de herstelbeweging – die mede is voortgekomen uit de ervaringsdeskundigheid van mensen met langdurige psychiatrische problematiek – is dit én-én-perspectief al langer aanwezig. Deegan (1988), zelf ervaringsdeskundige, beschreef herstel als “een manier van zijn en doen” die niet wacht op de eliminatie van symptomen, maar wordt gevonden door het ontwikkelen van hoop, een zinvolle rol en een eigen identiteit naast de psychiatrische ervaringen (p. 15). Dit is het “én/én” in zijn meest directe vorm: ik heb psychotische ervaringen én ik leid een betekenisvol leven. Ik heb last van angst en ik ga werken. Ik heb een diagnose én ik ben meer dan mijn diagnose.

Lineaire versus circulaire benaderingen

Een van de meest verhelderingsrijke onderscheidingen in de systeemtheorie en de gezinstherapie is die tussen lineaire en circulaire causaliteit.

  • Een lineaire benadering veronderstelt een enkelvoudige oorzaak-gevolgrelatie: A veroorzaakt B.
  • Een circulaire benadering veronderstelt wederzijdse beïnvloeding: A beïnvloedt B, maar B beïnvloedt ook A, en beiden worden beïnvloed door C, D en E.

In de context van psychiatrische behandeling betekent een lineaire benadering doorgaans: de stoornis veroorzaakt de klachten; de behandeling vermindert de klachten door de stoornis te corrigeren. Dit is elegant in zijn eenvoud, maar het klopt zelden met de werkelijkheid van psychisch lijden. Psychische problemen zijn zelden monocausaal. Ze zijn ingebed in complexe systemen van biologische, psychologische, relationele, sociale en contextuele factoren die elkaar wederzijds beïnvloeden.

Bateson (1972) was een van de eersten die systematisch de beperkingen van lineair denken in de sociale wetenschappen en de psychiatrie aankaartte: “Het begrip eenzijdige causaliteit is voor een systeem fundamenteel inadequaat,” schreef hij (p. 399). Hij bepleitte een cybernetisch denken* – denken in termen van feedback, circulaire processen en recursieve interacties. Een systeem verandert niet door een enkelvoudige interventie op één punt; het verandert wanneer de patronen die het systeem organiseren worden verstoord en er ruimte ontstaat voor nieuwe configuraties.

[*Opmerking MitN: cybernetisch denken kijkt naar hoe mensen elkaar en elkaars gedrag wederzijds beïnvloeden, en hoe die wisselwerking zichzelf in stand houdt of verandert. Bijvoorbeeld: de één trekt zich terug, de ander dringt meer aan, waardoor de eerste zich nóg verder terugtrekt.]

Watzlawick, Beavin en Jackson (1967) werkten dit uit in hun communicatietheorie: in menselijke systemen is het onmogelijk één enkel beginpunt aan te wijzen in een reeks interacties; elke actie is tegelijkertijd een respons op wat eraan voorafging en een stimulus voor wat volgt (p. 54). Wanneer een therapeut probeert te begrijpen waarom een cliënt bepaald gedrag vertoont, is de vraag “wat is de oorzaak?” minder nuttig dan de vraag “in welk patroon is dit gedrag ingebed, en hoe houdt dat patroon zichzelf in stand?”

Circulair denken heeft directe consequenties voor de behandelstrategie. In een lineair model is de therapeut degene die een gerichte interventie toepast op een afwijking bij de cliënt. In een circulair model is de therapeut onderdeel van een systeem dat hij mede construeert door zijn aanwezigheid, zijn vragen en zijn reacties. De behandeling is geen eenrichtingsverkeer, maar een co-constructie: therapeut en cliënt creëren samen een werkelijkheid die nieuwe mogelijkheden opent.

Anderson en Goolishian (1992) begrepen de therapeutische relatie als een dialogisch systeem: de betekenis die in de therapie ontstaat, is niet de openbaring van een pre-existente waarheid, maar het product van een gesprek – een nieuw verhaal dat in de ruimte tussen therapeut en cliënt wordt gecreëerd (p. 25). Dit maakt de relatie tot meer dan een middel; ze is de plek waar de verandering plaatsvindt.

Waarom levert een lineaire benadering dikwijls niet de gewenste effecten op?

  • Ten eerste omdat psychisch lijden zelden enkelvoudig van oorzaak is. Een behandeling die zich richt op één variabele (de neurotransmitter, de irrationele gedachte, het traumatische geheugen) miskent de complexiteit van het systeem;
  • ten tweede omdat de behandeling zelf onderdeel is van het systeem. De manier waarop een therapeut een probleem benoemt, welke diagnose hij stelt en de verwachting die hij communiceert, beïnvloeden de cliënt en het behandelproces. Deze beïnvloeding gaat ook de andere kant op;
  • ten derde omdat verandering in complexe systemen zelden lineair verloopt; het kent terugvallen, zijpaden, onverwachte wendingen en schijnbare stilstand die voorafgaan aan een doorbraak.

Een circulaire benadering omarmt deze complexiteit. Ze gaat ervan uit dat een verandering in één deel van het systeem effecten heeft op andere delen en dat kleine verschuivingen in patronen grotere veranderingen kunnen initiëren. Ze erkent dat de therapeut niet buiten het systeem staat, maar er deel van uitmaakt. En ze accepteert dat de route naar herstel zelden de route is die van tevoren was gepland.

Dit verklaart ook waarom de therapeutische relatie zo centraal staat in een effectieve behandeling: de relatie is het meest directe aangrijpingspunt voor circulaire verandering. Wanneer een cliënt in de relatie met de therapeut een nieuwe ervaring opdoet – ervaart dat hij welkom is met zijn ambivalentie, dat zijn woede niet het einde van de relatie betekent, dat hij steun kan ontvangen zonder zijn autonomie te verliezen – kan die ervaring resoneren in zijn bredere relatiepatronen. De verandering begint niet in het hoofd, maar in de verbinding.

De co-regulerende therapeut: aanwezigheid als methode

Er is iets paradoxaals aan de hedendaagse nadruk op evidence-based behandelingen: de meest werkzame factor in psychotherapie – de kwaliteit van de therapeutische relatie – is tegelijkertijd de minst geprotocolleerde. Men kan een therapeut leren welke vragen hij moet stellen en welke interventies hij moet toepassen; men kan hem echter niet leren werkelijk aanwezig te zijn. Aanwezigheid is geen techniek. Het is een toestand.

Siegel (2010) introduceerde het begrip “mindsight” – het vermogen om de eigen geestelijke toestand en die van anderen waar te nemen en te begrijpen (p. 5). Een therapeut met goed ontwikkelde mindsight is in staat zijn eigen toestand te reguleren, die van de cliënt te lezen en de resonantie tussen beiden bewust te benutten. Dit vraagt niet alleen om professionele training, maar ook om persoonlijke ontwikkeling – de bereidheid van de therapeut om zijn eigen onverwerkte ervaringen te kennen en te integreren.

Schore (2012) benadrukt dat de effectiviteit van de therapeut in hoge mate afhankelijk is van zijn eigen hechtingsgeschiedenis en van de mate waarin hij die heeft verwerkt (p. 189). Een therapeut met een onverwerkte hechtingshistorie kan onbewust patronen activeren die de behandeling verstoren – niet door wat hij zegt, maar door hoe hij aanwezig is. Omgekeerd kan een therapeut die zijn eigen kwetsbaarheid kent en verdraagt een diepere vorm van empathie aanbieden: niet de empathie van de afstandelijke professional die begrijpt, maar de empathie van de mens die ook heeft gekend hoe het is om niet begrepen te worden.

Dit roept de vraag op wat we van therapeuten verwachten en wat we in hun opleidingen cultiveren. Als de relatie het werkzame bestanddeel is en de kwaliteit van de relatie mede wordt bepaald door de persoon van de therapeut, dan is de persoonlijke vorming van de therapeut geen optionele aanvulling op zijn technische training, maar een essentieel onderdeel ervan. Hoe is het gesteld met zijn vermogen tot zelfregulatie? Hoe verdraagt hij de onzekerheid, inherent zijnde aan therapeutisch werk? Hoe gaat hij om met de nabijheid van lijden dat hij niet kan wegnemen?

Deze vragen gaan verder dan de huidige opleidingspraktijk in grote delen van de psychiatrie doorgaans toelaat. Maar ze zijn onvermijdelijk wanneer men de relatie serieus neemt als therapeutisch fundament.

Conclusie: de ontmoeting als basis van herstel

De geneeskunde heeft ons veel gegeven: namen voor wat we voelen, middelen die de intensiteit van het lijden onderdrukken, structuren die oriëntatie bieden in wat soms overweldigend en onbegrijpelijk is. Dit zijn reële gaven en ze verdienen respect. Maar ze zijn niet voldoende. Ze zijn niet voldoende, omdat psychisch lijden niet alleen een biologie heeft, maar ook een biografie. Niet alleen symptomen, maar ook betekenis. Niet alleen een stoornis, maar ook een verhaal.

Het is in de verhouding tot dat verhaal – in de bereidheid van de therapeut om het te horen, de complexiteit ervan te verdragen en de cliënt te helpen zichzelf daarin terug te vinden – dat herstel zijn eigenlijke grond vindt. Niet in de toegepaste techniek, maar in de ontmoeting die plaatsvindt. Niet in de diagnose die wordt gesteld, maar in de nieuwsgierigheid waarmee wordt gevraagd: wie bent u, wat heeft u meegemaakt, wat heeft u nodig?

Het én-én-denken – voorbij de dichotomieën van ziek of gezond, zwak of sterk, behandelen of accepteren – biedt een kader dat recht doet aan de meervoudige werkelijkheid van de mens die om hulp vraagt. Het erkent dat mensen tegelijkertijd lijden en groeien, tegelijkertijd kwetsbaar en krachtig zijn, en tegelijkertijd hun verleden dragen en hun toekomst vormgeven. Het nodigt de behandelaar uit om niet te kiezen tussen aandacht voor de klachten en aandacht voor de krachten, maar om beide te behouden – als een arts die de wond verzorgt én de huid eromheen ziet.

En het nodigt de psychiatrie uit om zich te herinneren wat ze in haar diepste bedoeling is: niet de correctie van een defect, maar de begeleiding van een mens. Niet de eliminatie van lijden, maar de versterking van het vermogen om te leven – ook met dat wat nooit helemaal zal verdwijnen.

Dat vermogen groeit niet uit protocollen. Het groeit in relaties.

***Dit kwartaalthema is geschreven door Luuk Westerhof, geïllustreerd door Annemarie van Essen en uitgewerkt door Monique de Mol***

Referentielijst

Anderson, H., & Goolishian, H. (1992). The client is the expert: A not-knowing approach to therapy. In S. McNamee & K. J. Gergen (Eds.), Therapy as social construction (pp. 25–39). Sage Publications.

Anthony, W. A. (1993). Recovery from mental illness: The guiding vision of the mental health service system in the 1990s. Psychosocial Rehabilitation Journal, 16(4), 521–538. https://doi.org/10.1037/h0095655

Antonovsky, A. (1987). Unraveling the mystery of health: How people manage stress and stay well. Jossey-Bass.

Bateson, G. (1972). Steps to an ecology of mind. Ballantine Books.

Bracken, P., & Thomas, P. (2005). Postpsychiatry: Mental health in a postmodern world. Oxford University Press.

Deegan, P. E. (1988). Recovery: The lived experience of rehabilitation. Psychosocial Rehabilitation Journal, 11(4), 11–19. https://doi.org/10.1037/h0099565

Frances, A. (2013). Saving normal: An insider’s revolt against out-of-control psychiatric diagnosis, DSM-5, big pharma, and the medicalization of ordinary life. William Morrow.

Gergen, K. J. (1994). Realities and relationships: Soundings in social construction. Harvard University Press.

Hacking, I. (1995). The looping effects of human kinds. In D. Sperber, D. Premack, & A. J. Premack (Eds.), Causal cognition: A multidisciplinary debate (pp. 351–383). Clarendon Press.

Kinderman, P. (2014). A prescription for psychiatry: Why we need a whole new approach to mental health and wellbeing. Palgrave Macmillan.

Kirk, S. A., & Kutchins, H. (1992). The selling of DSM: The rhetoric of science in psychiatry. Aldine de Gruyter.

Porges, S. W. (2011). The polyvagal theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. W. W. Norton & Company.

Regier, D. A., Narrow, W. E., Clarke, D. E., Kraemer, H. C., Kuramoto, S. J., Kuhl, E. A., & Kupfer, D. J. (2013). DSM-5 field trials in the United States and Canada, Part II: Test-retest reliability of selected categorical diagnoses. American Journal of Psychiatry, 170(1), 59–70. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2012.12070999

Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103. https://doi.org/10.1037/h0045357

Saleebey, D. (Ed.). (2006). The strengths perspective in social work practice (4th ed.). Pearson/Allyn & Bacon.

Schore, A. N. (2012). The science of the art of psychotherapy. W. W. Norton & Company.

Siegel, D. J. (1999). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are. Guilford Press.

Siegel, D. J. (2010). Mindsight: The new science of personal transformation. Bantam Books.

Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (1996). The posttraumatic growth inventory: Measuring the positive legacy of trauma. Journal of Traumatic Stress, 9(3), 455–471. https://doi.org/10.1007/BF02103658

Wampold, B. E., & Imel, Z. E. (2015). The great psychotherapy debate: The evidence for what makes psychotherapy work (2nd ed.). Routledge.

Watzlawick, P., Beavin, J. H., & Jackson, D. D. (1967). Pragmatics of human communication: A study of interactional patterns, pathologies, and paradoxes. W. W. Norton & Company.

White, M., & Epston, D. (1990). Narrative means to therapeutic ends. W. W. Norton & Company.